دليل دوم : استحالهء علوم و في استحالة العلوم ظاهر * إذ صور الجواهر جواهر دليل دوم بر حركت جوهرى استحالهء علوم است . چنان كه در باب وجود ذهنى گفته شد : قوم ، علم حصولى را كيف نفسانى مىدانند ؛ لذا ما هم لفظ استحاله را استعمال نموديم . حاصل دليل اين است كه : در حركت نفوس منطبعه ، خصوصاً فلكيه در تصورات جزئيهء جواهر ، وقوع حركت جوهرى ظاهر است ؛ زيرا سبب قريب براى حركات افلاك تصورات نفوس منطبعهء آنها نسبت به مبادى آنها به نحو جزئى است . ناگفته نماند : نفوسى كه براى افلاك قائل بوده‌اند ، نفوس منطبعه است كه بر فرض مفارقت باطل مىشوند ، « 1 » نه نفوس مجرده مانند نفوس انسانى كه بعد از مفارقت از ابدان باقى مىمانند . و بالجمله : چون نفوس منطبعهء افلاك مبادى خود را دائم الفعل و فعال مىبينند و معلول شوقى ندارد جز اينكه خود را به مرتبهء علتش برساند ؛ لذا حركات افلاك به خاطر تشبّه به علل و مبادى آنهاست . پس نفوس منطبعهء افلاك علل و مبادى خود را به نحو جزئى تصور مىنمايند و تصور آنها از مبادى ، مثل نفس حركات وضعيهء آنها ، تجددى و اتصالى است و تصورات گرچه نزد حكما كيفيات نفسانيه مىباشند و ليكن جواهرى كه تصور مىشوند ، جواهر ذهنيه‌اند چون در مبحث وجود ذهنى ثابت شد كه صور جواهر در ذهن هم جواهر مىباشند . « 2 » و الحاصل : به حكم انحفاظ ذاتيات در انحاء وجودات ، تصورات نفوس افلاك ، جواهرند و چون تصورات افلاك سيال و متجدد مىباشند ، پس حركت در جوهر ثابت مىشود .

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : شرح اشارات ، ج 3 ، ص 154 - 159 ؛ مباحث مشرقيه ، ج 2 ، ص 451 . ( 2 ) - رجوع كنيد به : شرح منظومه ، بخش حكمت ، ص 30 - 37 .